Hoofdstuk 6. Het overheidsoptreden tegen krakers in de praktijk.
In de vorige hoofdstukken heb ik de bevoegdheden van overheden en de situaties waarin hiervan gebruik gemaakt mag worden beschreven. In dit hoofdstuk zal ik beschrijven hoe hiermee in de praktijk door overheden wordt omgegaan. Ik zal in dit hoofdstuk proberen een antwoord te geven op de volgende vraag:
Vraagstelling 15: Hoe is het optreden van de overheid tegen krakers in de praktijk en hoe verhoudt zich dit optreden met de bevoegdheden daartoe?
6.1 Algemene karakteristieken van het overheidsoptreden tegen krakers
Het overheidsoptreden tegen krakers kenmerkt zich door de gerichtheid ervan op het ontruimen van gekraakte panden. Bij het optreden van politie en Openbaar Ministerie speelt vervolging van krakers vrijwel geen rol, bij het bestuurlijk optreden is dit optreden ook vrijwel altijd exclusief gericht op ontruiming.
Dit kan goed geïllustreerd worden aan de hand van het optreden van politie en Openbaar Ministerie tegen krakers op grond van strafbare feiten die samenhangen met kraken-binnendringen. In tegenstelling tot bij de strafbare feiten die met kraken-verblijven samenhangen, speelt bij deze feiten voortzetting van het verblijf in het gekraakte pand geen rol voor de vraag of er al dan niet van strafbare feiten sprake is. Indien er sprake is geweest van het plegen van vernieling bij het binnendringen van het pand, dan is dit een strafbaar feit ongeacht de vraag of de pleger ervan in het gekraakte pand verblijft of het verblijf hiervan voortzet. Politie en Openbaar Ministerie kijken hier in de praktijk anders tegenaan. Zij stellen in de praktijk een strafrechtelijk optreden tegen de krakers, in de vorm van binnentreden in het pand ter aanhouding van de krakers en ontruiming van het pand, afhankelijk van de vraag of de krakers, waaronder al dan niet concrete verdachten van het gepleegde feit, het pand 'vrijwillig' ontruimen. Is het laatste het geval, dan wordt er niet tot vervolging overgegaan. (1) Wordt er niet vrijwillig ontruimd, dan vinden er weliswaar aanhouding en en ontruiming 'op strafrechtelijke gronden' plaats, maar van daadwerkelijke vervolging is in het algemeen geen sprake.
Deze zaken worden uiteindelijk vrijwel altijd geseponeerd. Als er al sprake is geweest van strafbare feiten die gepleegd zijn bij het kraken-binnendringen, dan stuit verdere vervolging meestal af op het feit dat de dader ervan onbekend is.
Deze handelwijze impliceert ten eerste dat politie en Openbaar Ministerie de aanwezigheid veronderstellen van een bevoegdheid om gekraakte panden te ontruimen, ten tweede dat het optreden van politie en Openbaar Ministerie niet gericht is op strafvordering, maar om als handvat te dienen voor een ontruiming, en ten derde dat aanhouding in deze gevallen gehanteerd wordt als straf en niet als dwangmiddel ten bate van de opsporing van strafbare feiten.
Bij het optreden tegen krakers probeert de politie in het algemeen in eerste instantie de krakers te overreden dat zij de door hen gekraakte panden 'vrijwillig' verlaten. Deze strategie zal in het algemeen slechts slagen als de krakers ervan overtuigd worden dat de politie gerechtigd is met dwang tot ontruiming over te gaan. (2)
Hierbij kan soms sprake zijn van het 'uitproberen' van een hele serie verschillende argumenten. Bijvoorbeeld bij een kraakactie in Gieten, waarbij de betrokken politieagent de krakers eerst vertelt dat zij het door hen gekraakte pand moeten verlaten omdat zij zich op verboden terrein bevinden, dan zich beroept op het Mexicaanse Consulaat-arrest en vervolgens na contact met de officier van justitie moet toegeven dat er eigenlijk geen gronden tot strafrechtelijk optreden zijn. (3) Sprekend ten aanzien van de gerichtheid van de politie op ontruimen is het politierapport dat werd opgemaakt bij een kraakactie in Den Haag: "Hun getest op mogelijke juridische onwetendheid, maar deze groep was te goed op de hoogte van hun mogelijkheden en onmogelijkheden. Hun derhalve niet kunnen verwijderen". (4)
Hoewel het pretenderen van een bevoegdheid en het hiernaar handelen niet identiek zijn, zal ik in dit hoofdstuk het pretenderen door politie en het Openbaar Ministerie van de bevoegdheid om in een concreet geval een gekraakt pand te ontruimen op een lijn stellen met het uitvoeren van een ontruiming.
De wijze van optreden van de politie wordt in de praktijk mede bepaald door niet-juridische factoren als de juridische kennis en bijstand van de krakers, de mate waarin de krakers hun pand verdedigen en de mate waarin de media de kraakactie volgen.
In dit hoofdstuk zal ik de praktijk van het overheidsoptreden tegen krakers beschrijven in dezelfde volgorde als ik het theoretische gedeelte beschreven heb: eerst de erkenning van het huisrecht van krakers, vervolgens de beoordeling van de strafbaarheid van door krakers gepleegde feiten, en tot slot de toepassing van bevoegdheden door achtereenvolgens de politie en het Openbaar Ministerie en door andere overheidsinstanties. Hierbij loop ik wel tegen het probleem op dat het ene onderwerp nauw met het andere samenhangt; de vraag of er al dan niet een bevoegdheid tot optreden op een bepaalde wijze bestaat is immers vaak afhankelijk van de vraag of er in redelijkheid verdenking bestaat van het plegen van strafbare feiten, alsmede van de vraag of er van een huisrecht sprake is. Ook is de vraag of er van een onrechtmatige inbreuk op het huisrecht sprake is in veel gevallen afhankelijk van de vraag of wettelijke bevoegdheden juist zijn toegepast.
6.2 Erkenning van het huisrecht van krakers
In het tweede hoofdstuk heb ik beschreven dat het huisrecht van krakers berust op bewoning. Hiertoe moet sprake zijn van een uit feiten blijkende bewoningswil. Deze kan blijken uit een diversiteit van kenmerken. Aan de feitelijkheden kunnen geen al te hoge eisen worden gesteld, in beginsel is de aanwezigheid van een bed voldoende. Er hoeft geen sprake te zijn van een naar zijn aard als woning bedoeld gebouw. Noch de staat van het pand, noch de duur van bewoning zijn van belang voor de aanwezigheid van een huisrecht. Het criterium dat er sprake moet zijn van 'ongestoorde bewoning', is geen valide criterium.
In enkele gevallen wordt er door de politie, zonder enige nadere motivering, in het geheel geen acht geslagen op een door de krakers gevestigd huisrecht. Ook beroept de politie zich wel op de afwezigheid van een woonfunctie voor het gekraakte pand, of criteria over de inrichting ervan.
De politie te Oegstgeest ontruimde in januari 2001 zonder enige beargumentering de gekraakte, daarvoor leegstaande, toekomstige burgemeesterswoning. (5) Ook de Haagse politie ging in mei 1994 twee maal zonder enige argumentatie tot ontruiming van gekraakte panden over, (6) evenals de Amsterdamse politie in april 1998. (7) In maart 2000 werd in Nieuwegein een gekraakt pand ontruimd omdat het geen woonfunctie zou hebben, (8) evenals de politie te Zaandam in juli 2000. (9) De Amsterdamse politie nam in november 1999 van een gekraakt pand aan dat het geen woning was, omdat er geen eten en drinken in de woning aanwezig was (10) en de Haagse politie beriep zich in juli 1998 na afloop van een ontruiming van een gekraakt pand erop dat de krakers daar niet woonden omdat er geen kookgerei in de woning aanwezig was. (11)
In enkele gevallen wordt door de politie het zgn. 24-uurs-criterium gehanteerd, dat er op neerkomt dat er in de eerste 24 uren van bewoning in het geval van bewoning door krakers nog geen sprake zou zijn van een gevestigd huisrecht. (12) Meestal is een beroep op de hierop betrekking hebbende jurisprudentie afdoende om dit argument definitief te pareren.
Met het pareren door krakers van duurcriteria krijgt de politie klaarblijkelijk behoefte aan een nieuw criterium om een huisrecht van krakers te ontkennen, dat berust op het ontbreken van 'ongestoord woongenot'. Dit criterium wordt door politie en Openbaar Ministerie gebruikt om een ontruiming van een gekraakt pand niet te hoeven te beschouwen als een inbreuk op het huisrecht, omdat er vanwege het ontbreken van ongestoord woongenot geen huisrecht gevestigd zou zijn.
Dit argument werd onder andere gebruikt in de zaak die leidde tot het kort geding bij de President van de Rechtbank Den Haag van 7-2-2001. (13)
Voorts heb ik in hoofdstuk 2 beschreven dat de onrechtmatige inbreuk op het huisrecht van krakers een strafbaar feit is. In enkele gevallen treedt de politie echter niet op tegen duidelijke gevallen van eigenrichting door de eigenaar of omwonenden tegen krakers.
Zo trad de Haagse politie in enkele kraaksituaties in onder andere 1994 en 1999 niet op tegen duidelijke gevallen van eigenrichting. (14) Ook de Amsterdamse politie treedt niet altijd op tegen geweld door eigenaar of omwonenden tegen krakers. (15)
6.3 Beoordeling van strafbaarheid van krakers
In hoofdstuk 3 heb ik beschreven welke strafbare feiten gepleegd kunnen worden bij het kraken-binnendringen. Hieruit kwam naar voren dat het zonder vernieling binnendringen van een niet in gebruik zijnd pand in het algemeen niet strafbaar is.
De vraag of het aanrichten van lichte beschadiging bij het binnendringen aan waardeloze materialen als zaakbeschadiging kan worden aangemerkt, heb ik negatief beantwoord. Bij kraken-binnendringen kan in het algemeen niet worden gesproken van openlijke geweldpleging, omdat het karakter van het toegepaste 'geweld' wat hierbij aangericht wordt, te zeer afwijkt van dat wat de wetgever hierbij op het oog had.
Niet zelden is het antwoord van een agent op de vraag van een kraker waarvan hij verdacht wordt, dat dit 'het kraken' betreft. In dergelijke gevallen is er vaak geen enkele verdenking van het plegen van een strafbaar feit. In de visie van deze agenten is het kraken-binnendringen klaarblijkelijk op zichzelf een strafbaar feit.
Zo onder meer de Utrechtse politie in februari 2001 (16) en de Haagse politie in maart 1994. (17)
Het zonder aanrichten van schade verwijderen van een houten plaat wordt soms als zaakbeschadiging aangemerkt.
Hiervoor werden in de vroege morgen van 8 mei 2001 zeven krakers opgepakt door de Haagse politie. (18)
In de visie van politie en Openbaar Ministerie kan er sprake zijn van openlijke geweldpleging in vereniging tegen een voordeurslot.
Zo oordeelde in ieder geval de Utrechtse politie in december 2000, die om deze reden 22 krakers aanhield. (19) De Haagse politie arrest eerde in januari 2001 om deze reden ruim 20 krakers, (20) de Delftse politie in januari 2001 zes krakers. (21)
Ook worden krakers klaarblijkelijk nogal eens verdacht van 'inbraak'. Dat het de krakers naar alle waarschijnlijkheid niet om diefstal uit de -meestal (vrijwel) lege- panden gaat, wordt dan kennelijk maar over het hoofd gezien.
Bijvoorbeeld de politie in Den Bosch bij een kraakactie in september 2000 (22) en de Amsterdamse politie bij een kraakactie in oktober 2000. (23)
Tegen kraken-verblijven kan slechts worden opgetreden op grond van art. 138, 139 of 429 sexies Sr. Bij art. 138 en 429 sexies Sr betreft het panden die bij een ander in gebruik zijn, respectievelijk in het jaar voorafgaande aan de kraakactie bij een ander in gebruik zijn geweest. Met de term 'gebruik' wordt feitelijk gebruik bedoeld. Leegstaande panden zijn in het algemeen niet in gebruik. Ook het achterlaten van enige goederen wordt niet als gebruik aangemerkt. Bij de uitleg van de term 'gebruik' in art. 429 sexies Sr moet ervan worden uitgegaan dat onder 'gebruik' verstaan wordt gebruik overeenkomstig de bestemming van het gebouw. Er is in de bedoeling van de wet voldoende aanleiding te vinden om art. 429 sexies Sr niet toe te passen op slooppanden, althans indien deze voorzienbaar gedurende langer dan een jaar leeg zullen blijven staan. Of art. 429 sexies ook toepasbaar is op niet voor woonruimte bestemde gebouwen, is omstreden. Bij de vraag of diverse gedeelten van een complex voor de uitleg van art. 138, 139 of 429 sexies Sr als een of als meerdere lokalen of gebouwen moeten worden aangemerkt, is onder andere afhankelijk van de vraag of deze gedeelten onafhankelijk van elkaar bereikbaar zijn en of zij tot verschillende perceelsgedeelten behoren.
Tot de bestanddelen van art. 138, 139 en 429 sexies Sr behoort een vordering van of vanwege de rechthebbende of de betrokken ambtenaar. Deze moet de betrokkene bereikt hebben. Bij een vordering vanwege de rechthebbende moet deze afkomst duidelijk zijn.
Politie en het Openbaar Ministerie verstaan vaak onder gebruik ook verhuur en verkoop.
De politie in Zoetermeer ontruimde in september 1996 een gekraakt pand op last van de officier van justitie, omdat er een huurcontract was afgesloten, (24) evenals de Utrechtse politie in augustus 2000, (25) in november 2000 dreigde een Utrechtse agent wederom met ontruiming van een gekraakt pand omdat het verhuurd was, (26) een Leids kraakpand werd in februari 2001 zelfs ontruimd omdat er sprake zou zijn van 'formele bewoning'. (27) De politie in Zaanstad ontruimde in juli 2000 een gekraakt pand omdat het korter dan een jaar ervoor verkocht was, (28) evenals de politie in Hoorn in januari 2001. (29)
Ook het achterlaten van spullen of het plaatsen van spullen om het in gebruik te doen schijnen wordt door hen wel als gebruik aangemerkt. Verder wordt onder gebruik in de zin van art. 429 sexies Sr ook onrechtmatig, incidenteel of zeer summier gebruik van het pand gezien.
De Officier van Justitie te Utrecht besloot in oktober 1999 tot ontruiming van een gekraakt pand vanwege enkele achtergelaten dossiers, (30) in januari 2000 ging de politie in Leiden tot ontruiming van een gekraakt pand over omdat de gemeente hierin wat stoelen had achtergelaten 'om ontruiming te voorkomen'. (31) De Haagse politie was hierin in maart 1997 al voorgegaan. (32) Ook de goederen die in een in maart 2000 gekraakt pand in Nieuwegein waren achtergelaten leidden de politie tot de conclusie dat het pand in gebruik was voor opslag, (33) evenals bij een gekraakt pand in Amsterdam in juni 2000 (34) en in Utrecht in juli 2000. (35) In januari 1998 had een agent in Amsterdam ook al gedreigd een gekraakt pand te ontruimen vanwege wat achtergelaten meubilair. (36) De Amsterdamse politie ging in juni 1996, (37) augustus 2000 (38) en februari 2001 (39) tot ontruiming van gekraakte panden over omdat de eigenaar er illegaal verbouwd had, de politie in Nijmegen in februari 2000 omdat gebruikers van het ernaast gelegen pand incidenteel van keuken en toilet gebruik maakten, (40) de politie in Amsterdam beschouwde in september 1994 ook summiere sloopwerkzaamheden van de eigenaar 'om kraken te voorkomen' als gebruik in de zin van art. 429 sexies Sr. (41) Ook eind 1995 (42) en in juni 1999 (43) heeft de Amsterdamse politie kraakpanden ontruimd vanwege summiere sloopwerkzaamheden. De Leidse politie merkte in november 1999 zelfs het schoonmaken van een pand als 'gebruik' aan. (44)
Politie en Openbaar Ministerie passen art. 429 sexies Sr ook bij slooppanden (45) en bij panden die geen woonbestemming hebben toe.
Ook willen zij nog weleens een ruime uitleg geven aan de termen lokaal en gebouw en het gebruik van een ander gebouw ook rekenen tot gebruik van het gekraakte pand.
De politie in Utrecht ontruimde in september 2000 een gekraakt pand vanwege het gebruik van een ander, ervan losstaand pand. (46) De politie in Den Haag ontruimde in juni 1998 een gekraakt pand vanwege het gebruik van het ernaast gelegen pand. (47)
Het gebeurt nogal eens dat er wordt opgetreden op grond van art. 138 of 429 sexies Sr zonder dat er een vordering van of vanwege de rechthebbende is geweest om zich te verwijderen. (48) Soms zegt de politie dat zij zelf deze vordering namens de rechthebbende doet. (49) In andere gevallen wordt er opgetreden na een vordering door iemand die niet als rechthebbende in de zin van het toegepaste artikel beschouwd kan worden. (50)
Ook is er vaak sprake van betwisting door de krakers van aan de verdenking van het plegen van deze strafbare feiten ten grondslag gelegde feiten. Krakers hebben vaak geen mogelijkheden om de betrouwbaarheid van deze feiten na te gaan. (51) Soms wordt hen zelfs in het geheel niets over de aan de verdenking ten grondslag liggende feiten medegedeeld. (52) Ook is er vaak geen enkele ruimte om te discussieren over de betrouwbaarheid van de aangedragen feiten of de juridische interpretatie ervan en worden bewijsmaterialen van de krakers genegeerd. (53) In een enkel geval wordt de bewijslast op de krakers gelegd om aan te tonen dat het pand het jaar voorafgaande aan het kraken niet in gebruik is geweest. (54) In dergelijke gevallen leidt deze wijze van optreden tot een weigering van de krakers om het gekraakte pand te verlaten. De ruime en daardoor vaak dubieuze uitleg van eerdergenoemde wetsartikelen leidt in vele gevallen tot onrechtmatige ontruimingen. Daarnaast leidt het gebrek aan coöperatie van de kant van de politie er in bepaalde gevallen, waarin wel sprake is van een strafbare kraakactie, toe, dat krakers weigeren een gekraakt pand vrijwillig te verlaten en zich daardoor aan een strafbaar feit schuldig maken en geconfronteerd worden met dwangmaatregelen, terwijl een open opstelling van de politie dit zou kunnen hebben voorkomen.
Zoals ik in hoofdstuk 3 heb aangegeven, valt een gebouw niet onder 'grond' in art. 461 Sr. Enkele politieagenten gaan klaarblijkelijk toch van deze veronderstelling uit en dreigen op deze grond met aanhoudingen en ontruiming.
Dit deed bijvoorbeeld een politieagent die op een kraakactie in Gieten in mei 1995 afging (55) en de politie in Odijk in januari 1999. (56)
Hoewel anti-kraakartikelen in APV's intussen al gedurende een flinke tijd als onverbindend beschouwd kunnen worden, moeten de plaatselijke politiekorpsen en officieren van justitie daar klaarblijkelijk stuk voor stuk van overtuigd worden. (57) Meestal is het tonen van een afschrift van de brief van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten aan de gemeente Rijswijk dat het anti-kraakartikel in de model-APV in strijd is met hogere regelgeving hiervoor voldoende.
6.4 Het toepassen van bevoegdheden tegen krakers door politie en Openbaar Ministerie
In hoofdstuk 4 heb ik beschreven dat de bevoegdheid om gekraakte panden te ontruimen mijns inziens ontbreekt, omdat hierdoor een onrechtmatige inbreuk wordt gemaakt op het huisrecht van de kraker, behalve in het geval van het plegen van huisvredebreuk door de kraker, in welk geval deze bevoegdheid uit zaakwaarneming kan voortvloeien. Temeer ontbreekt een ontruimingsbevoegdheid indien ontruimd wordt op grond van verdenking van bij het binnendringen van het pand gepleegde strafbare feiten zonder dat het kraken-verblijven strafbaar is. Tussen de verdenking en de bewoning bestaat dan immers geen verband.
In reactie op de confrontatie met jurisprudentie van de Rechtbank Leeuwarden (58) (zie paragraaf 4.1.2.4), dat de verdenking van het plegen van vernieling bij het kraken van een pand niet de bevoegdheid geeft tot ontruiming van het pand, heeft de politie alternatieve strategieën ontwikkeld die in een dergelijk geval een ontruiming zouden moeten rechtvaardigen, dan wel de mogelijkheid zouden bieden om krakers met hun huisraad uit de panden te verwijderen zonder dit ontruimen te hoeven noemen.
Een van die strategieën is om het gekraakte pand niet feitelijk te ontruimen, maar na aanhouding van de krakers de deur dicht te planken. Hierdoor kan de politie er niet van beschuldigd worden dat zij onrechtmatig tot ontruiming over is gegaan, maar wekt zij hiermee wel de suggestie dat de krakers daar geen huisrecht meer hebben, ook al is hun huisraad nog in het pand aanwezig en hebben zij niet afgezien van de bewoning van het pand. Indien de krakers deze constructie doorzien en aangeven dat zij aanspraak blijven maken op de bewoning van het gekraakte pand, dan gaan politieagenten er soms toe over te ontkennen dat de krakers een huisrecht gevestigd hebben. (59)
Een andere strategie is om het pand wel te ontruimen, maar te ontkennen dat er van een ontruiming sprake is. Het verwijderen van de huisraad uit het pand wordt dan als 'veilig stellen van goederen uit hoofde van zaakwaarneming' beschouwd. Dat met deze vorm van zaakwaarneming het belang van de krakers in het geheel niet gediend wordt, omdat op deze wijze hun huisrecht ontnomen wordt, wordt dan even buiten beschouwing gelaten. (60)
In hoofdstuk 4 heb ik aangegeven, dat bij het toepassen van strafrechtelijke bevoegdheden tegen krakers in het algemeen sprake moet zijn van een verdenking, waaronder verstaan wordt 'een redelijk vermoeden van schuld aan enig strafbaar feit '. Weliswaar kan in enkele gevallen het onderdeel uitmaken van een groep waaruit door een of meer personen een strafbaar feit is gepleegd, op zichzelf voldoende zijn voor een verdenking, maar dit is zeer uitzonderlijk en hangt af van de ernst van het gepleegde feit, de mate van heterdaad en de omvang van de groep potentiële daders.
Ook heb ik in hoofdstuk 4 beschreven, dat voor het optreden tegen krakers, met name met betrekking tot het kraken-binnendringen, een belangrijke factor is of er sprake is van een 'op heterdaad ' geconstateerd strafbaar feit. Hieraan is immers de bevoegdheid van politie en Openbaar Ministerie tot aanhouding verbonden. (61) Van ontdekking op heterdaad is sprake indien het feit ontdekt wordt terwijl het begaan wordt of terstond nadat het is begaan. Op de interpretatie daarvan heeft ook de ernst van het gepleegde feit invloed. Het duidt in ieder geval op een zeer beperkte tijdsduur.
Het door politie en Openbaar Ministerie toegepaste verdachte- en heterdaadbegrip zijn erg ruim. In de visie van veel agenten kan er sprake zijn van verdenking van en constatering op heterdaad van vernieling of openlijke geweldpleging ten aanzien van alle krakers van een pand als niemand deze feiten zelf geconstateerd heeft, maar wel iemand de krakers naar binnen heeft zien gaan. (62)
Van individuele verdenkingen van het plegen van strafbare feiten bij het kraken-binnendringen is dan ook zelden sprake, wat de politie en het Openbaar Ministerie er in het algemeen niet van weerhoudt om alle zich binnen een gekraakt pand bevindende krakers als verdachte van deze feiten te beschouwen (voor zover zij zich tenminste niet vrijwillig verwijderen!). Ook als iemand in redelijkheid niet door de politie als verdachte kan worden gezien (bijvoorbeeld vanwege fysieke ongeschiktheid of een alibi), dan wordt hij dat in de visie van politie en Openbaar Ministerie door het gekraakte pand te betreden. (63) Ook als er wel een bekende dader is, bijvoorbeeld omdat deze gezien is tijdens het plegen ervan of omdat hij dat meldt, worden de andere krakers nog steeds als verdachte gekenmerkt. In de visie van de politie en het Openbaar Ministerie biedt deze collectieve verdenking de bevoegdheid om alle in het pand aanwezige krakers aan te houden 'en daarmee een eind te maken aan de onrechtmatige toestand'. Met dat laatste wordt dan bedoeld het ontruimen van het gekraakte pand.
Een van de vele voorbeelden is het optreden bij een kraakactie in Den Haag, waarbij bijna 20 krakers van diverse panden collectief verdacht en op deze grond aangehouden werden vanwege de eerder deze dag bij het openbreken van een van deze panden aangerichte lichte schade, terwijl notabene er de hele middag mensen in en uit de gekraakte panden waren gegaan. (64)
In paragraaf 4.2.2.2 heb ik beschreven dat de politie en het Openbaar Ministerie bij het binnentreden ter aanhouding, behoudens de onlangs ingevoerde uitzondering van art. 55a Sv, gebonden zijn aan de voorwaarden die zijn gesteld in de Algemene Wet op het Binnentreden. Deze wet voorziet onder andere in de plicht om bij betreden van woningen zonder toestemming van de bewoner voorzien te zijn van een machtiging tot binnentreden en verbindt de mogelijkheid om 's nachts of bij afwezigheid van de bewoners binnen te treden aan het uitdrukkelijke vermelden hiervan in de machtiging en de bijzondere noodzaak hiertoe. Bij betreding met toestemming van de bewoner dient het doel van binnentreden te worden vermeld. Deze toestemming kan weer worden ingetrokken.
De politie treedt echter nogal eens binnen zonder machtiging tot binnentreden. (65) Wat ook wel eens voorkomt, is dat de politie eerst tezamen met de eigenaar zonder toestemming van de bewoners het pand betreedt en dan pas de eigenaar zijn vordering doet. (66) Een enkele maal wordt in de machtiging bepaald dat er ook 's nachts en bij afwezigheid van de bewoners mag worden binnengetreden. (67) Een bijzondere noodzaak hiertoe is in het algemeen niet aanwezig.
Een andere kwalijke praktijk is dat de politie toestemming aan de bewoners vraagt om een gekraakt pand te betreden voor overleg of onderzoek en vervolgens weigert het pand te verlaten en de aanwezigheid in het pand misbruikt om collega's de toegang te verschaffen en tot aanhouding en en ontruiming over te gaan. (68) Zoals ik in paragraaf 4.2.2.2 heb vermeld, is deze praktijk in strijd met art. 1 AWBi.
6.5 Het toepassen van bevoegdheden tegen krakers door andere overheden dan politie en Openbaar Ministerie
Naar ik in hoofdstuk 5 heb aangegeven, is de vraag of er een bevoegdheid van de burgemeester bestaat om gekraakte panden in bijzondere gevallen te ontruimen op grond van verstoring van de openbare orde, zeer omstreden. Deze bevoegdheid kan in ieder geval niet gebaseerd worden op de 'lichte bevelsbevoegdheid' van art. 172 GemW. Af en toe vindt er een ontruiming van een gekraakt pand op last van de burgemeester in het kader van de openbare orde plaats. (69) Van een concrete ordeverstoring is daarbij niet altijd sprake. (70)
Bij het optreden op bestuursrechtelijke gronden lijkt vaak sprake te zijn van een selectief optreden tegen krakers. (71) De feitelijke gronden waarop de toepassing van bestuursdwang berust worden door de krakers betwist, (72) of er worden niet op de situatie van toepassing zijnde normen door de bewuste overheidsinstantie gehanteerd.
Zo past bijvoorbeeld de gemeente Den Haag vaak de gemeentelijke regels voor kamerverhuurbedrijven op kraakpanden toe. (73)
Bij aanschrijving en op grond van de Woningwet moet in het algemeen een redelijke termijn worden gegeven om aan de aanschrijving te voldoen, spoedeisende gevallen uitgezonderd. Acuut optreden zonder voorafgaande aanschrijving en zonder het geven van een mogelijkheid om zelf voorzieningen te treffen, lijkt meer uitzondering dan regel. (74) De conclusie luidt dan ook vaak dat er sprake is van misbruik van bevoegdheid. (75) Dit wordt mede in de hand gewerkt door het feit dat het bestuurlijke optreden vaak als een alternatief wordt gepresenteerd voor strafrechtelijk optreden; het is soms de politie die dreigt met ontruiming op bestuursrechtelijke gronden of zelfs tot daadwerkelijke ontruiming overgaat. (76) Logisch gevolg van deze voorvallen is dat er een groeiend wantrouwen onder krakers is tegen gemeentelijke en andere controlerende instanties. (77)
Ook andere overheidsinstanties dan politie en Openbaar Ministerie zijn bij het betreden van woningen gebonden aan de Algemene Wet op het Binnentreden. Hier blijkt niet altijd de hand aan te worden gehouden.
Zo trad de Gemeente Den Haag in december 2000 drie verschillende woningen binnen voor de toepassing van bestuursdwang, terwijl slechts één ervan in de machtiging tot binnentreden was aangewezen. (78) Ook trad de Gemeente Den Haag in april 2001 een woning binnen bij afwezigheid van de bewoners, terwijl dit niet in de machtiging was bepaald en hiertoe geen bijzondere noodzaak aanwezig was. (79)
6.6 Samenvatting
Het strafrechtelijk optreden van politie en Openbaar Ministerie is voornamelijk gericht op ontruiming van gekraakte panden.
Politie en Openbaar Ministerie erkennen vaak het huisrecht van krakers niet. Zij stellen eisen aan de bewoning die door de wet niet zijn gesteld, onder andere met betrekking tot de functie van het gekraakte pand, de inrichting ervan, de bewoningsduur of de mate waarin de bewoning door derden verstoord is. Ook treedt de politie niet altijd op tegen huisvredebreuk tegen krakers door eigenaren en omwonenden.
Het kraken van panden wordt in veel gevallen door de politie ten onrechte als strafbaar beschouwd. Kraken-binnendringen wordt vaak ten onrechte als zaakbeschadiging of openlijke geweldpleging gezien. Kraken-verblijven wordt vaak ten onrechte gezien als overtreding van art. 138 of 429 sexies Sr, omdat daarin het bestanddeel 'gebruik' door politie en Openbaar Ministerie te ruim wordt uitgelegd. Ook worden op dit artikel panden die leegstaan in verband met sloop ontruimd, terwijl de toepasbaarheid van dit artikel op deze panden wordt betwist.
De onwil van politie en Openbaar Ministerie om met de krakers in gesprek te gaan over de ontruimingsgronden en op deze manier op de hoogte te komen van relevante feiten, is veelal in strijd met het zorgvuldigheidsbeginsel en het beginsel van hoor en wederhoor. Het gebrek aan communicatie lijdt tot escalatie en het onnodig plegen van strafbare feiten.
De ontruimingen die verricht worden op grond van vermeende strafbare feiten bij het kraken-binnendringen zijn in strijd met jurisprudentie waarin beslist is dat daartoe geen bevoegdheid bestaat. De politie heeft alternatieve strategieën bedacht om aan kraakacties een eind te maken, zonder formeel tot ontruiming over te gaan.
De opvattingen van politie en Openbaar Ministerie omtrent de uitleg van de begrippen 'heterdaad ' en 'verdenking' staan vaak op gespannen voet met of zijn regelrecht in strijd met de wet. Met name vinden vaak aanhoudingen plaats van personen op grond van een 'collectieve verdenking'.
Bij het optreden tegen krakers overtreden politie en Openbaar Ministerie in diverse gevallen de voorschriften van de Algemene Wet op het Binnentreden. Dit is een miskenning van het huisrecht van krakers. Hieraan wordt door hen vaak een onjuiste uitleg gegeven.
Bestuurlijk optreden tegen krakers is vaak te beschouwen als misbruik van bevoegdheden. Ook worden bij de beslissing om bestuurlijk tegen krakers op te treden de algemene beginselen van behoorlijk bestuur veelal niet in acht genomen.
1. Zie voor een treffend voorbeeld hiervan http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Apr/0103.html "klacht na heterdaad ontruiming, Utrecht"
2. Hiermee wil ik niet zeggen dat er geen andere redenen kunnen zijn waarom krakers een gekraakt pand vrijwillig zouden kunnen verlaten. Hiervan kan bijvoorbeeld sprake zijn indien de krakers ervan overtuigd worden dat er (mogelijk als gevolg van de kraakactie) op korte termijn iets met het pand gaat gebeuren. Ook kan er sprake zijn van ernstige bouwvalligheid.
3. Schijnbeweging, nr. 11 (mei 1995), "Kraakactie in Gieten"
4. Schijnbeweging, oktober 1997, "Uit een politierapport van 29-5-'94"
5. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jan/0026.html "Burgemeester laat eigen toekomstige woning ontruimen (05.01.01)"
6. Schuckink Kool 1994, p. 20 en 22
7. www.antenna.nl/ravage/archief/krt257.htm
8. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Mar/0052.html "SpringInHetVeld-Nieuws nr.936 deel 1"
9. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Jul/0009.html "kraken in de Zaanstreek [squat!net]" en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Jul/0010.html "laatste nieuws zaandam"
10. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Nov/0063.html "Wildkraak Ringdijk 11,12 Amsterdam"
11. Schijnbeweging, juli 1998, "De politie maakt er een potje van"
12. Dit criterium heeft onder andere tot en met 1998 in de Haagse politierichtlijnen over kraken gestaan. Ook kortere tijdsduren worden gehanteerd. Essentie van dit criterium is de aanname dat er sprake moet zijn van een bepaalde duur van bewoning. Schrijver dezes werd zelf bij een kraakactie in Gouda eens geconfronteerd met een agent die zich beriep op een 48-uurs-criterium.
13. Pres. Rb Den Haag 7-2-2001, KG 2001, 75
14. Zie bijvoorbeeld de zaken beschreven in http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Oct/0043.html "Loosduinsekade" en Schuckink Kool 1994, p. 11
15. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jun/0122.html "Politieklacht na knokploeg Amstel 143 - 145 gegrond", http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jun/0125.html "Re: Politieklacht na knokploeg Amstel 143 - 145 gegrond", http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jun/0135.html "Tichelstraat. Knokploeg door justitie beloond", http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jun/0159.html "Hoezo een trend?", http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jul/0025.html "Tichelstraat na door justitie gesteunde knokploegontruiming tijdelijk herkraakt (04.07.01) Symbolische herkraak door ME be-eindigd", http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jul/0035.html "Rechtsstaat? Politie helpt knokploeg" en www.antenna.nl/ravage/archief/nws277_3.htm
16. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Feb/0022.html ""heterdaad", Utreg" en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Apr/0103.html " klacht na heterdaad ontruiming, Utrecht"
17. Schuckink Kool 1994, p. 18
18. Het bericht van de aanhouding en is geplaatst in het Internet nieuwsarchief Radio West, de aard van de schade is insider-informatie
19. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Dec/0187.html "Kraakaktie tolsteegbrug", vervolgd door http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jan/0024.html "utregt:lauwerecht"
20. Pres. Rb Den Haag 7-2-2001, KG 2001, 75
21. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jan/0189.html "Delft", gevolgd door http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jan/0215.html "Re: Delft" en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Apr/0095.html "art. 141 en kraken (delft)"
22. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Sep/0081.html "nieuw 'pandje' in den bosch"
23. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Oct/0051.html "Parool over feestelijke verovering"
24. Schijnbeweging, nr. 26 (september 1996), "Kraakpand in Zoetermeer illegaal ontruimd"
25. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Aug/0053.html "reactorweg 1t/m 7"
26. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Nov/0150.html "woningen zijn om er in te wonen: Utregt"
27. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Feb/0049.html "krakers ontruimd vanwege leegstand"
28. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Jul/0009.html "kraken in de Zaanstreek [squat!net]"en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Jul/0010.html "laatste nieuws zaandam"
29. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Jan/0258.html "Hoorn: onwettige ontruiming met ME Fwd: kraken"
30. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Oct/0100.html "eerste volledige utrechtse 429 procedure"
31. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Jan/0072.html "Acute ontruimingsdreiging in Leiden" en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Mar/0106.html "LEIDEN: Lammermarkt-krakers vrijgesproken!"
32. NO 29-9-1999, rapportnr. 1999/417
33. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Mar/0059.html "Gekraaaaaaaak in Nieuwegein deel 4 !!"
34. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Sep/0004.html "Vrijspraak voor krakers"
35. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Jul/0023.html "herkraak Uppsalalaan 6"
36. De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 79
37. De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 51
38. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Aug/0055.html "lijnsbaansgracht"
39. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Feb/0132.html " persbericht Van Ostadestraat"
40. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Feb/0106.html "Pand in Broerstraat toch weer herkraakt"
41. De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 65
42. De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 97
43. De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 113
44. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Nov/0035.html "Spannende kraak in Leiden"
45. Enkele Amsterdamse gevallen van ontruiming van gekraakte slooppanden op grond van art. 429 sexies Sr zijn vermeld in http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Jun/0088.html "Leeuwenhoek" en De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 105, een Nijmeegs geval in http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Nov/0029.html "Panden Kroonstraat ONTRUIMD!!!" en www.antenna.nl/ravage/archief/295nws_3.htm
46. http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Sep/0026.html "Nieuw vervolg Maliesingel 77" en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Sep/0077.html "kort geding Maliesingel 77"
47. Correspondentie met Nationale Ombudsman onder NO-nummer 99.218
48. Onder andere de Utrechtse politie in juli 1999: http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Zold/0074.html "Kraak vleutenseweg ontruimd"
49. Bijvoorbeeld de Haagse politie bij een kraakactie in augustus 1994 (Schuckink Kool 1994, p. 32)
50. Zoals de Haagse politie in het geval beschreven in de correspondentie met de Nationale Ombudsman onder NO-nummer 99.6354
51. Enkele voorbeelden, bij een kraakactie in Amsterdam in september 2000 (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Sep/0047.html "Kortgeding Prinsengracht 478" en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Oct/0018.html "Kortgeding PG 478 verloren"), in november 2000 in Utrecht (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Nov/0147.html "grrrr in Utreg") en in augustus 1994 tweemaal in Den Haag (Schuckink Kool 1994, p. 26 en 32). Zie ook het geval beschreven in Pres. Rb Amsterdam 9-3-1985, KG 1987, 143 en Hof Amsterdam 7-1-1988, KG 1988, 328
52. Zie de gevallen beschreven in Schuckink Kool 1994, p. 26 en 32
53. Bijvoorbeeld de politie in Utrecht bij een kraakactie in juli 1999 (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Zold/0066.html "Politie probeert smoes te verzinnen voor 429-ontruiming in Utrecht" en http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Zold/0068.html "Vleutenseweg 272/274 met ontruiming bedreigd"), de politie in Nieuwegein bij een kraakactie in maart 2000 (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Mar/0059.html "Gekraaaaaaaak in Nieuwegein deel 4 !!") en de politie in Den Haag bij een kraakactie in augustus 1994 (Schuckink Kool 1994, p. 32)
54. Bijvoorbeeld bij een kraakactie in Utrecht in november 2000 (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Nov/0147.html "grrrr in Utreg")
55. Schijnbeweging, nr. 11 (mei 1995), "Kraakactie in Gieten"
56. www.antenna.nl/ravage/archief/nws276_4.htm
57. Bijvoorbeeld in Barneveld (www.antenna.nl/ravage/archief/nws275_3.htm) en in Koog aan de Zaan (www.antenna.nl/ravage/archief/nws278_3.htm)
58. Rb Leeuwarden 7-2-1996, NJ 1997, 679
59. Dit deed bijvoorbeeld de Haagse politie in november 1997 (NO 10-8-1999, rapportnr. 1999/ 348) en in januari 2001 (Pres. Rb Den Haag 7-2-2001, KG 2001, 75)
60. Enkele voorbeelden zijn beschreven in Pres. Rb Den Haag 7-2-2001, KG 2001, 75 en De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 103
61. Behalve in het geval van verdenking van het plegen van openlijke geweldpleging, waarbij ook buiten constatering op heterdaad de bevoegdheid tot aanhouding bestaat.
62. Bijvoorbeeld de Utrechtse politie in februari 2001 (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Apr/0103.html " klacht na heterdaad ontruiming, Utrecht")
63. Bijvoorbeeld bij het optreden van de Haagse politie bij een gekraakt pand in mei 1994 waarin schrijver dezes werd aangehouden op verdenking op heterdaad van vernieling, terwijl hij pas na aankomst van de politie bij het gekraakte pand aankwam voor bezoek.
64. Pres. Rb Den Haag 7-2-2001, KG 2001, 75
65. Bijvoorbeeld de Haagse politie bij kraakacties in maart 1994 (Schuckink Kool 1994, p. 18), mei 1994 (Schuckink Kool 1994, p. 20 en 22) en oktober 1999 (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Oct/0043.html "Loosduinsekade")
66. Dit deed bijvoorbeeld de politie Haarlem bij ontruimingen in november en december 1996 (NO 23-2-1999, rapportnr. 1999/ 64)
67. Dit was bepaald door de officier van justitie bij de ontruiming van een gekraakt pand in Haarlem in december 1996 (NO 23-2-1999, rapportnr. 1999/ 64)
68. Bijvoorbeeld de Haagse politie in mei 1994 (Schuckink Kool 1994, p. 23)
69. Bijvoorbeeld in Amsterdam in juli 1994 (De Graad, Van Meel & Verbruggen 1999, p. 65) en in Nijmegen in april 2000 (besluit burgemeester D' Hondt 27-4-2000)
70. In het Nijmeegse geval (zie vorige noot) was daarvan geen enkele sprake. Ook de politie Haaglanden is van mening dat er al van een ontruimingsbevoegdheid op deze grond sprake is, indien er moeilijkheden zijn tussen de krakers en hun buren (Schijnbeweging, juni 1998)
71. Bijvoorbeeld bij een aanschrijving tot ontruiming van een gekraakt pand wegens bouwvalligheid in Haarlem in december 2000, terwijl diverse andere panden in hetzelfde blok die in dezelfde staat verkeerden geen aanschrijving kregen (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/Dec/0029.html "ontruiming Dyserinckstraat Haarlem")
72. Zoals bijvoorbeeld bij het Amsterdamse kraakpand Paard van Amstel, waarbij een door de krakers ingeschakelde architect oordeelde dat de gemeente de brandveiligheidseisen te streng hanteerde (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Zold/0051.html "het paard WEER herkraakt, 16-7")
73. Gemeente Den Haag,, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, "Rapportage Van der Duijnstraat 125" (april 2001) en Gemeente Den Haag,, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, "Rapportage Badhuiskade 1b t/m 5, december 2000"
74. Onder andere in Hoensbroek in februari 2001 (Ravage 2001, nr. 2, p. 15) en in Den Haag in december 2000 en in april 2001 (Gemeente Den Haag,, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, "Rapportage Van der Duijnstraat 125" (april 2001) en Gemeente Den Haag,, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, "Rapportage Badhuiskade 1b t/m 5, december 2000")
75. Deze conclusie werd althans getrokken in http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2000/May/0024.html "Gemeente Rheden vs. Zwembad Beekhuizen". Ook de krakers van de panden die in december 2000 door de gemeente Den Haag ontruimd waren wegens brandgevaar, spraken in hun raadsadres over misbruik van bevoegdheid.
76. Bijvoorbeeld de Utrechtse politie in juli 1999 (http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/1999/Zold/0066.html "Politie probeert smoes te verzinnen voor 429-ontruiming in Utrecht") en in september 1999 ( "MALIESINGEL 77 ALARM") en de Haagse politie in februari 1994 (Schuckink Kool 1994, p. 11)
77. Zoals onder meer blijkt uit http://atlantis.dvxs.nl/~skwot/2001/Mar/0144.html " Re: brandweer"
78. Gemeente Den Haag,, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, "Rapportage Badhuiskade 1b t/m 5, december 2000"
79. Gemeente Den Haag,, Dienst Stedelijke Ontwikkeling, "Rapportage Van der Duijnstraat 125" (april 2001)